ESPAINIAKO BIGARREN ERREPUBLIKA -Testuingurua-

    

 Espainiako bigarren errepublika, 1931ko apirilaren 14an sortu zen Alfontso XIII.ak tronua utzi eta bi egunetara eta 1939ko apirilaren 1ean amaitu zen, gerra zibila bukatzearekin batera.

Errepublikazaletasunak eraman zuen gizartea bigarren errepublika aldarrikatzera. Zaletasun hau, lehenengo errepublikan nabarmendu zen. Baina lehenengo errepublika amaitzean, zaletasun honen barnean, desadostasunak sortu ziren. Hala ere, XX mendean, desadostasun hauek gainditu eta mugimendua berriro ere indarrean jarri zen, Union Republicana sortzearekin batera. Indartze honek, gizartea bigarren errepublika aldarrikatzea eraman zuen.
  

 Bigarren errepublika honetan, hiru garai nagusi ezberdintzen dira: biurteko erreformista, biurteko erradikal-cedista eta
frente popularraren garaia.

  Biurteko erreformista garaiak 1931tik 1933ra bitartean iraun zuen. Bertan, 1931koekainean, hauteskundetara deitu eta alderdi ezkertiarrak irabazi zuten. Urte bereko abenduan beraz, konstituzio berria onartu zen eta bertan, sufragio unibertsala onartu zen, lehen aldiz emakumeak ere boto eskubidea eskuratzen dutelarik, estatua laikotzat ematen da eta estatuen autonomiak onartzen dira.  Garai honetako lehendakaria, Manuel Azaña izan zen, erreforma ugari egin nahi izan zituena; dibortzio eskubidea eta lehen hezkuntza laiko eta mistoa sortzea esaterako. Baina erreforma hauek porrot egin zuten.

  Erreforma hauek porrot egin zutenez, Manuel Azañak dimititu eta hauteskundeak deitu ziren. Oraingo honetan, CEDAk irabazi zuen; hau da, alderdi eskuindarrak. Honekin batera, biurteko erradikal-cedista hasten da, non gobernua ere erradikal-cedista bilakatu zen. Garaiko lehendakaria Gil Robles izanik, aurreko erreforma guztiak indargabetu zituen hainbat gatazka sortuz. Horregatik, garai honi biurteko beltza ere deitu izan zaio. Garai honetan, langile klaseak kaltetuak izan ziren eta langile mugimendua indartu zen.  Ondorioz, 1934an urriko iraultzari hasiera eman zitzaion, hau bigarren errepublikako gertakaririk larriena bilakatuz. Iraultza honen gune nagusiak, Asturias eta Katalunia izan baziren ere, Euskal Herrian ere eragina izan zuen, nahiz eta neurri txikiagoan izan.

  Arazo horiek zirela eta, Alcala Zamorak, 1936ean, berriro hauteskundeak deitu zituen. Hauteskunde hauetan, alderdi ezkertiarrak, Frente Popularrarekin batu eta “mayoria parlamentarioa” eskuratu zuten, 257 boto zituztelarik. Hemen hasten da hirugarren garaia. Ezkertiarren garipenak, militar monarkiko eta eskuindarren (Franco, Mola, Godet…) konspiraziorako ahaleginak biziagotu zituen. Gobernu berri honek, berriro ere Azañak zuzendua, lehen Biurteko Erreformistaren legedia berrezarri zuen, beste neurri batzuk gehiago hartuz; amnistia politikoa (Biurteko Beltzan eta 1934ko iraultzan parte hartu zutenentzat), Euskal Estatutua gorteetara eramatea eta kolpismotik hurbil zeuden militarrak tokiz aldatzea (Mola Nafarrora, Godet Balearretara eta Franco Kanariar Irletara) Honek guztiak, desadostasuna sortu zuen gizartean, eskuindarrak eta ezkertiarrak elkarren aurka jarriz. 1936ean, liskarrak areagotu ziren. Marokoko tropak matxinatu ziren, Franco buru zutelarik eta Nafarroan Mola ere matxinatu zen. Arazo guzti hauek zirela eta, estatu kolpea eman eta hiru urte iraungo zituen Gerra Zibila hasi zen. Bigarren Errepublika 1939an bukatu zen Gerra Zibila bukatu eta Francoren diktadura hastearekin batera.

  Bilakaera azaldu ondoren, Bigarren Errepublikak iraun zuen garai honetan zehar gizarteko testuinguru ezberdinek jasandako aldaketak aipatzea garrantzitsua da. Izan ere, azalduriko bilakaerako aldaketa politikoek eragin nabarmena izan zuten gizarteko beste alorretan ere. Hain zuzen, testuinguru sozial eta ekonomikoan, arlo erlijiosoan eta baita hezkuntzan ere.

  Testuinguru ekonomikoari dagokionez, mundu guztian eragina izan zuen depresio ekonomikoaren garaia izan zela esan dezakegu. Bigarren errepublikak hasieran aurkituriko arlo sozialeko egoera ere ez zen oso baikorra. Batetik, erregeak Primo de Riveraren dimisioa onartu izanagatik armada ofizialak hura ez babesteko erabakia hartu zuen. Bestetik, gizarteko askatasun aldarrikapenak ugaritzen ari ziren eta ondorioz, hilketak, kaleko enfrentamenduak eta manifestazioak areagotu ziren. Tentsioz beteriko gizarte honetan aldarrikatu zen errepublika eta honen iraupenean zehar isolaturik aurkitu zen, inbertitzaile atzerritarrak euren gobernuak presionatu baitzituzten errepublika espainiarrari laguntzarik ez eskaintzeko. Gainera, gizartearen gehiengoa nekazaria zen, industria iraultza oraindik iritsi ez zenaren seinale.

  Erlijioari dagokionez ere ez zen garai erraza izan. Bigarren errepublika hasierako gobernu probisionalak lehen sekularizazioak gauzatu zituen, irakaskuntza erlijiosoa borondatezkoa izango zela adieraziz. Gizartean antiklerikalismoa sendotu zen eta ondorioz, komentu ugari erre zituzten garai hartan. Gobernu probisionaleko Maura ministroak erreketa hauek geratzeko egindako ahaleginek ere porrot egin zuten Azañaren oposizioaren ondorioz, eta nahiz eta tropak hiriburuan sartu erreketei amaiera emateko, mugimendu antiklerikal horien ekintzak inguruko lurraldetara zabaldu ziren. Azkenean gobernu probisionalak amore eman eta Eliza eta Estatuaren arteko harremanak hausten zituzten zenbait neurri hartu behar izan zituen. 1931ko Konstituzioan argi geratu zen Estatuaren akonfesionaltasuna eta hortik aurrera, hilerrien sekularizazioa, dibortzio eskubidea … eta beste zenbait neurri hartu ziren, esaterako Azañaren gobernuaren garaian emandako Kongregazio erlijiosoen eta Konfesioen legeak.

  Hezkuntza, berriz, gobernu probisionalaren garaitik lehentasunezko alor bat izan zen. Eta, bigarren errepublika guztian zehar eskola primario publiko ugari eraiki zituzten, analfabetismoarekin amaitzeko asmoz. Gainera eskola primarioen beharra areagotu egin zen Kongregazioen Legearen ondorioz eskola erlijioso ugari itxi zirenean. 27.000 eskola berri eraiki nahi izan zituzten eta 1932rako 10.000 eskola berri sortu ziren. Hala ere, espero zutena baina gutxiago izan zen, errekurtso falta zela eta. Gainera, 1933an Azañaren gobernuak “misio pedagogikoak” gauzatu zituen. Hauetan, irakasle eta ikasleak inguruko landa eremuko herrixketara joaten ziren hauek alfabetizatzeko asmoz. Bertan, eskolak eraiki, liburuak eskaini eta klaseak emateaz gain, Lope de Vega eta Calderon de la Barca bezalako autoreen obrak antzezten zituzten. Esan beharra dago, hezkuntza politika ugaria eman zela eta ondorioz, koheziketa sustatu, erlijio ikasgaia derrigorrezkoa izateari utzi eta hobekuntza pedagogikoak bultzatu zirela.

  Beraz esan dezakegu, Bigarren Errepublikan hezkuntzari garrantzi handia eman zitzaiola eta gaur egun horren baliotsuak eta garrantzitsuak iruditzen zaizkigun erabakiak hartu zirela lehen aldiz: koheziketa ofizialki ezartzea eta sufragio unibertsala aldarrikatzea, lehen aldiz emakumearen boto eskubidea onartuz.